"ЕРКИН ҚАРАҚАЛПАҚСТАН" - "ВЕСТИ КАРАКАЛПАКСТАНА"

ЖАҢАЛЫҚ

Erkin — Tue, 13 Mar 2012 19:19:09 GMT

Газетамыздың интернет тармағындағы жаңа мәнзили

Ҳүрметли Президентимиздиң өз мийнетлеринде елимиздеги ғалаба хабар қураллары ҳаққында: «Биз демократиялық еркин пуқаралық, ҳуқықый жәмийет дүзиў нийетинде екенбиз, демек биринши гезекте жәмийет ағзалары өз пикирлерин еркин сәўлелендире билиўи өз еркинлигин қорғаў, усы ҳуқықлардың әмелде тәмийнлениўи ушын кепиллик жаратыў бизиң бүгинги ең әҳмийетли ўазыйпамыз болыўы лазым. Адамлардың еркин пикирин сәўлелендириўши ғалаба хабар қураллары жәмийетте өзиниң беккем орны ҳәм абырайын ийелеўи дәркар » деп атап өткен еди.
Мәмлекетимизде қабыл етилген қатар нызам ҳәм қарарлар ғалаба хабар қуралларының еркин раўажланыўына ҳәм де ҳақыйқый «халық жыршысы» дәрежесине жетиўине мүмкиншилик жаратпақта.
Бүгинги күнге келип журналистика тараўының имканятлары және де кеңейди, техникалық мүмкиншиликлери асты. Яғный, ғалаба хабар қураллары қатарына интернет те келип қосылды. Интернет дүнья жүзиндеги компьютерлердиң бир-бирине жалғанған тармағы есапланады.
Интернет-бул халықаралық тармақ ҳәм өз ара жалғанған компьютерлер тармағы .
Бул дүнья жүзлик тармақтың дәстүрий ғалаба хабар қуралларынан өзгешелиги орайласпаған яғный ҳәр бир адам тармақ арқалы басқалар менен хабар алмасыўы, мағлыўмат алыў, тарқатыў мүмкиншиликлерине ийе болады.
Мине, газетамыз да соңгы 2005-жылдан берли интернете www.erkinkk.ucoz.org мәнзилинде өзиниң веб-сайты арқалы дүнья жүзиндеги газета оқыўшылары менен тығыз байланысып келмекте еди. Ал, жақыннан баслап газетамыздың интернеттеги мәнзили өзгерип, жаңа www.erkinkarakalpak.uz мәнзили арқалы, ал, электрон почтамыз erkinkk@inbox.uz болып өзгерди ҳәм буннан былай Сиз газета оқыўшылары менен тармақ арқалы байланыста боламыз.
Жаңа веб-сайтымызға кирип, өзлериңиздиң сүйикли газетаңыз бойынша пикир ҳәм усынысларыңызды қалдырыў, газетадағы қызықлы мақалаларды тармақ арқалы оқыў мүмкиншилигине ийе боласыз. Солай екен, газетамыздың веб-сайтына кириң, кориң ҳәм баҳа бериң, әзиз газета ықласбентлери!

Р.Арзиев
Арнаўлы хабаршымыз

АЛЫСТАҒЫ АЎЫЛДА

Erkin — Mon, 05 Mar 2012 06:09:18 GMT

«ҚАРАҚАЛПАҚСТАН» ПОСЕЛКАСЫ: ЖАҢА ЖЫЛFА ЖАҢАЛЫҚЛАР МЕНЕН
Кеше көрген жерлериң бүгин түпкиликли өзгерислерге, жаңаланыўға бет бурып атырса таңланатуғын заман емес. Пайтахтымыздан дерлик 470 шақырым узақлықта, республикамыздың шегара аймағында жайласқан “Қарақалпақстан” посёлкасы да соңғы ярым жыл ишинде жаңаша түске енди.
Бул посёлкада хызмет сапары менен өткен жылдың май айында болғанымыздағы көринислер менен жыл ақырындағы өзгерислер арасында аспан менен жер шелли парқ бар. Оңлаў талап етилип турған көп қабатлы қорениш үйлер бүгин ири оңлаўдан шығарылған, әтираплары абаданластырылған, халыққа турмыс хызметин көрсетиў орынлары жаңадан шөлкемлес¬тирилген.
Усындай соңғы жаңалықлар туўралы посёлкалық пуқаралар жыйыны баслығы Қутлы Қошымбетова былай дейди:
- 2011-жыл посёлка халқының көп жыллардан берги арзыў-нийетлери орынланған жыл болды десем қәтелеспеймен. Елатымызға ел басшыларының нәзери қарады. Бул бағдардағы ибратлы ислерде “Қарақалпақстан” газ узатыў басқармасы тәрепинен исленип атырған жумысларды айрықша атап өтиўимиз орынлы. Посёлкамызда 3400 ге шамалас пуқара жасап атырған болса, соннан 300 ден асламы усы басқармада жумыс пенен бәнт. Оларды турақ жай менен тәмийинлеў, турақ жайларды заманагөй усылда қайта оңлаў, посёлка аймағынан социаллық объектлер ушын имаратлар қурып, елатты абаданластырыўға басқарма басшылығы үлкен итибар қаратып, қаржы бөлип шығарды ҳәм ра¬йон ҳәкимлиги менен бирге ислесип киятыр. Мәселен, Жаңа жыл байрамы алдында бала бақша имаратының ири оңлаўдан кейин пайдаланыўға берилиўи, аймағымызда ҳәзир жүдә зәрүр болып турған нанбайхана, монша, ерлер ҳәм ҳаял-қызлар шаштәрезханаларының, аяқ ки¬йим устаханасының ашылыўы халқымызға үлкен қуўаныш бағышлады. Ал, Қоңырат-“Қарақалпақстан” посёлкасы арасында автобус қатнаўының жолға қо¬йылыўы ең үлкен аўырманшылығымызды жеңиллетти. Сондай-ақ, бурын балаларымыз орта арнаўлы билим алыў ушын неше жүзлеген шақырым жол басып Қоңыратта ямаса Нөкиске барып оқыйтуғын болса, ҳәзир посёлкамызда Қоңырат нефть ҳәм газ санааты колледжиниң филиалы ашылып, перзентлеримиз үйлеринен кирип шығып, кәсип-өнер ийелеў имканиятларына ийе болды. Район ҳәкимлиги тәрепинен “Ақпатша-Жанар” тигиў цехы өз алдына имарат пенен тәмийинленди. Соңғы ярым жыл ишинде болып атырған бул жаңаланыўлар бизиң елатымызға үлкен итибар деп билемиз.
Булар алыс аўыллардағы заман нәпесиниң бир көриниси ғана.
П.ХОЖАМУРАТОВА.
Қоңырат районы, “Қарақалпақстан” посёлкасы.

ТАРИЙХЫЙ ТУЛҒАЛАР

Erkin — Mon, 05 Mar 2012 06:03:32 GMT

ЕРНАЗАР «ШОЙЫНШЫ»
Бул жасы сексенге шамаласқан әкемниң айтқан гүрриңи еди. Бул дүнья бир жағынан кирип, екинши жағынан шығып кететуғын еки қапылы есиктей екен. Ялғаншыға кимлер келип, кимлер кетпеген. Қарақалпақта жаўырыны жерге тиймеген кегейлиши Жаңабай палўан, қараөзекли Ерназар "шойыншы”, шымбайлы Дошым палўан дегенлер өткен. Әкем бала ўақтында "Қыйсық көпир”де туратуғын Исмет деген кисиниң үйине қыдырып барады. Сол үйде Ерназар "шойыншы” менен Әбди палўан деген адамлар да қонақ екен. Үй иши менен Ерназар "шойыншы”, Әбди палўан үшеўи гүрриңлесип отырады.
Гәптен гәп шығып, бир тыныспада үй ийеси: "Мына Әбди екеўимиз "Шағал көпир”ден ары өтип көргенимиз жоқ. Ал, сиз болса көп жерлерди көргенсиз. Бир қызық гүрриң бер” дейди.
Ерназар жарлы шаңарақтан шыққан, жоқшылықты көп көрген. Талап ислеп қоңсылас Хорезмде бир байға дийқан болады. Байдың Ерназардан басқа және еки дий¬қаны бар екен. Сол еки дийқанға бас болып ол байдың жумысларын ислей береди.
Бир күнлери бай еки дийқаны менен Ерназарды белдар етип қазыўға жибереди. Үш дийқан ат арба менен азықларын алып қазыўға барады. Еки дийқанды ақыраға қойып, Ерназар ултанға түседи. Солай етип, үш адамның қазыўын бир өзи қаза береди.
Арадан үш күн өтеди. Қарық болған менен Ерназардың ебетейсизлигинен белдиң сабы оның қолын алып кетеди. Қоллары қанап жара болады. Сол ўақытта қолына қамшысын ойнатып жасаўыл келеди:
- Бойда қарыўың бар палўан денели жигит екенсең, бир өзиң үш адамның жумысын ислеп атырсаң. Бурын не кәриң бар еди?-деп сорайды.
Бул сораўға Ерназар "киширек той-мерекелерде гүресетуғын едим” деп жуўап береди. Иси ериккен жасаўылдың оған: "Егер де усы аламанның жартысын жығып берсең, қазыўдан азат етемен” деген усынысына Ерназар: "Егер қазыўдан азат ететуғын болсаң, аламанның жартысын емес, ал, барлығын да жығып беремен” деп жуўап қайтарады.
Түски шайдан кейин жасаўыл басы: "Гүрес болады” деп жар урғызып, мыңға шамалас адамды бир жерге топлайды.
Ерназар ортаға шығыўы менен бир топар адам оған қарап жуўырады, бирақ, жасаўыл оларды биримлеп келиў деп қайтарады. Гүреске түскенлерди Ерназар изли-изинен жығады. Кимиси белден, кимиси қабырғадан майырылып атыр. Онлаған адамды жыққаннан кейин оған ҳеш бир адам бетлей алмайды. Гүрес тарқағаннан кейин жасаўыл басы Ерназарды ўәде бойынша қазыўдан азат етеди. Ал, ол болса, жасаўылдан еки жолдасымды да азат етпесең мен де қайтпайман деп турып алады. Жасаўыл оның жолдасларын да қазыўдан азат етип, қолларына қағаз берип қайтарады.
Үшеўи байдың үйине қайтып келеди. Ўақтынан бурын келгенине бай қәўетерленип, олардан себебин сорайды. Булар болса, жасаўылдың берген қағазын байға көрсетеди. Бул хабарға байдың кеўли хош болып, Ерназарға деген ҳүрмети артады.
Бир күнлери қоңсылас аўылда туратуғын бир бай үлкен той береди. Бай үй-ишин тойға алып барыўды Ерназарға тапсырады. Бир ҳәпте даўам еткен тойда қошқар дүгистириў, қораз урыстырыў, бәйгиге ат жибериў, қулласы, тойдың қызығының бәри болады. Палўанлар гүресинде той ийесиниң палўаны қоңсылас түркменниң палўанынан жығылып қалады.
Абырай қолдан кетип, түркмен палўанға шығатуғын талабан бар ма, деп жар салдырады бай. Ерназардың хожейини келип, оны кийиндирип ортаға алып шығады. Түркмен палўан болса, буны баласынып, орнында отыра береди. Буған шыдамаған жасаўыл басы "Тур орныңнан, саған талабан келди!” дейди.
Еки палўан алыса кетеди. Түркмен палўанының Ерназарды орнынан қозғай алмай турғанын байлар байқаған еди. Бирақ, абайсызда түркмен палўан Ерназардың еки қабырғасын майырады. Ерназар болса, өзиниң жеңилгенин мойынлап, байрақты түркмен палўанға бере бериў, дейди. Сол жерде турған еки бай жуўырып келип:
- Ерназаржан, сенде күш бар екен, сени ол орныңнан қозғай алмады. Сен тас мүсиндей болып турдың, ол сени абайсызда майырды. Зыяны жоқ, сени емлетемиз,-деп үгитлей баслайды.
Той ийеси Ерназарды қараңғы жайда мумия берип үш күн бағады. Той еле даўам етип атыр. Төртинши күн дегенде қонақ палўан менен Ерназардың гүресетуғынлығы ҳаққында жар урғызады.
Ерназар енди абайлап гүресиўге өтеди. "Қабырғамды майырған қолың усы ма?” деп оның бир қолын беккем услап алып жаздырмайды. Екинши қолын пал¬ўан сүйекке өткерип жиберип, қайымын таўып аяққа тоғанақ салады. Түркмен палўан кескен геллектей болып жерге қулағанда жердиң шаңы бурқ ете қалады. Жыйналған аламан абырайды қолдан бермегени ушын Ерназарды басларына көтереди. Жасаўыл басы оның қолынан услап қурды бир айландырады. Ерназарға хантеңге түйилген орамаллар қардай жаўады. Солай етип, Ерназар тойда абырайлы болып арбасын айдап қайтады. Оннан кейин бай оны қара жумысқа жекпейди.
Ол Ерназар "шойыншы” деген лақапты жасы қырықларға шамаласқанда алған. Қуйылған шойындай орнынан палўанлар қозғалта алмағаны ушын халық усылай атап кеткен. Ол бир жасар баспақ, таналарды қолтықлап тырп еткизбей паяпыл көпирлерден алып өте береди екен.
Қараөзек аймағында өскени менен соң Беруний районына көшип кетип, сол жерде жасаған. Ҳәзир оның ақлықлары сол жақта жасап атыр. Ерназар "шойыншы” қартайған ўақытларында да гүрескен. Сол Берунийден Халқабадтағы, Тахтакөпирдеги ағайинлериниң үйлерине қыдырып келеди екен. Атағы халыққа кеңнен танылған палўан атамыз алпысыншы жыллардың басларында қайтыс болған. Мен буны шымбайлы оқытыўшы, қатықулақ ағамыз Орынбай Сулаймановтан жазып алған едим. Бул әпсанаўий палўан ҳаққында бизиң еситпегенлеримиз бәлким халық арасында еле көп шығар.
Ильяс СЕЙДЕМЕТОВ,
Әжинияз атындағы НМПИ, қарақалпақ тили ҳәм әдебияты факультетиниң 1-курс студенти.

ӨТМИШСИЗ КЕЛЕШЕК ЖОҚ

Erkin — Fri, 20 Jan 2012 19:40:59 GMT

ШЫМБАЙ ҚАЛАСЫНДА САЎДА ҲӘМ ИСБИЛЕРМЕНЛИК ТАРИЙХЫНАН
Тарийхтан мәлим, Шымбай аймағы узақ ҳәм бай тарийхты өзинде жәмлеген. Бул жердиң халқы дийқаншылық, шарўашылық, өнерментшилик пенен шуғылланыў менен бирге, саўда ислеринде де белгили болған.
XVIII әсирде Шахтемир, яғный, ҳәзирги Шымбай қаласында болған Гладышев ҳәм Муравинлер қарақалпақлар Хийўа, Бухара ҳәм Арал ийеликлеринде саўда жүргизеди. Басқа қалаларға да барып мал ҳәм аң терилери менен де саўда ислейди деп көрсетеди. Нәтийжеде Шахтемир қаласы XVIII әсирдиң биринши ярымында сиясий ҳәм саўда байланысы жағынан еле де әҳмийети күшейип, Әмиўдәрьяның оң жағалығындағы сиясий-административлик, саўда-өнерментшилик, мәдений орайына айланады.
Қалада Хийўа ханлығында Хийўадан кейинги, үлкенлиги жағынан екинши орында туратуғын, базар күнлери он мыңға шекем адам жыйналатуғын базар болған. Үлкемиздеги басқа базарларға салыс¬тырғанда бул базар байлығы, сырттан келетуғын саўда кәрўанлары менен көзге түскен. Оған Хийўа, Бухара, Башқурт, Татар, Қазақ далаларынан ҳәм тағы басқа жерлерден келип саўдагерлер саўда ислеген. Бул жағдай қалада кәрўансарайлар менен дүканлардың көплеп қурылыўына себеп болды. Шымбай Хийўа ханлығындағы ең баслы пунктлер менен суў жолы арқалы байланыслы болды. Сонлықтан да, қала тез кеңейип қарақалпақлар, қазақлар, өзбеклер ҳәм басқалар ушын қызғын саўда ислеў орайына айланды.
Тарийхый дәреклерде “Кегейли - бул Шымбайдың өмир артериясы, ол Әмиўдәрья суўы арқалы, жоқарыда жайласқан басқа елатлы пунктлер менен байланыстырыўшы ең баслы жол” деп көрсетиледи. “Илгери заманларда исбилерменлик, бәлки, басқаша атамалар менен аталған болыўы мүмкин. Бирақ, қандай атама менен аталмасын - оның атамасын саўдагер яки дүканшы дей ме, өнермент уста яки бөлип алып ислеўши дей ме, үлкен-киши кәрхана ийеси дей ме, буған қарамастан, бабаларымыз әйне сол тараў есабынан руўзыгершилик етип өз шаңарағын, ел-журт мәпин тәмийинлеп келген” деген еди Президентимиз.
XIX әсирге келип қаладағы үлкен базарда 150 саўда орны, кәрўансарай, нанбайханалар менен көплеген шайханалар болған. ХХ әсир басларында Шымбай өзиниң жоңышқа туқымы менен бирге сазан, сүўен, бекире балықларын Америка Қурама Штатларына ҳәм Германия базарларына жиберип турған. Сол дәўирде Шымбайда Батыс Европаның ири саўда фирмалары менен байланыслы бирқанша алып-сатар, таярлаўшылардың болғаны мәлим. Бул жағдай қала халқының кем-кемнен көбейип барыўына, әтираптағы қоңсы халықлар менен байланыстың өсип барыўына мүмкиншилик жаратып берди. Егер бул жерден басқа орайлық қалаларға барып саўда ислеўшилердиң саны артып барған болса, екиншиден, басқа орынлардан Шымбайға келип саўда-сатық ислеўши саўдагерлердиң саны күннен-күнге көбейип, өз гезегинде бул қала ҳәм оның әтирапының ҳәр тәреплеме раўажланып барыўына тийкар болады.
Саўдагерлердиң халқымыз турмысында тутқан орнын профессор Қ.Айымбетовтың жазыўынша, Оренбург тәрепинен суў жолы менен Ақ бөгет, Тоғыз төре арқалы, кәрўан жолы менен Сүннетбай, Қыдырбай деген қазақ байлары әмелге асырған. Екинши тәрептен Хийўа, Үргеништен кавказлы Ағабий серкеш, Яхшымбай, Халмурат бай Хийўа, Үргеништен шапан, етик, жипек товарлар менен дүканларды толтырған. Ағабий серкеш қаладан үлкен сарай салған.
1912-1913-жыллары Әмиўдәрья бөлиминде саўда менен 2292 адам шуғылланып, олардың 910 ының өзлериниң жеке дүканлары болып, өз бетинше саўда жүргизген. Олардың улыўма товар айланысы усы жыллары 2,5 миллион сумға жеткен, ал, 1917-жылы 5,3 миллион сумнан асып кеткен. Дийқаншылық ҳәм шарўашылық өнимлери сыртқы базарларға да шығарылған. Онда жергиликли саўдагерлерден Убайдулла Камалов, Шынықул Халлеков, Халмурат Хожамбергенов ҳәм басқалардың атлары кеңнен белгили болған. Олар тек азық-аўқат затлары емес, ал, гезлеме, пахта ҳәм басқа да товарлар менен саўда ислеген. У.Камалов ҳәм тағы басқалар Оренбург ҳәм басқа қалалардағы саўдагерлер және фирмалар менен тығыз байланыста болған. Ал, аўыл хожалық өнимлерин сатып алыў ҳәм қайта сатыў менен Асқарбай Ахмедов, Ережеп Тәжиқулов, Баймуҳаммед Үсенов, Ерман Қалжанов ҳәм басқа да сатыўшылардың исмлери дәреклерде ушырасады.
1912-1913-жылғы изертлеў материаллары бойынша Шымбай районында улыўма өнерментшилик ҳәм ҳәрқыйлы мийнетлер менен барлығы болып 9768 адам, ал, халықтың көпшилик бөлеги аўыл хожалығында жалланба мийнет, саўда менен шуғылланған.
Өз дәўириниң саўатлы ҳәм белгили адамлары болған Асқар бай, Халмурат бай, Сейтназар ҳажы, Юсуп қандилет ҳәм басқалар өз ийеликлерин санаат кәрханалары, ең баслысы, пахта тазалаў заводларын салып, дийқаншылық ҳәм саўданы бирликте атқарған. Сонлықтан, саўдагерлердиң үлкемизде дәслепки санаат кәрханаларының пайда болыўында үлеси үлкен болған. Усының нәтийжесинде халық турмысында ҳәрқыйлы өзгерислер менен бирге жаңа санаат кәрханаларының пайда болыўына алып келди. Бул Шымбай базарының ҳәттеки өз өнимлерин халықаралық базарға шығарыўына мүмкиншилик туўдырды.
Усындай байлықлардың нәтийжесинде XIX әсирдиң ақырында қалада санаат кәрханалары пайда бола баслады. Ванюшинлердиң тери заводы, кейин ала май заводы пайда болды. ХХ әсирдиң басында пахта ҳәм жоңышқа туқымының әҳмийети күшейип, жергиликли байлар пахта тазалаў заводларын салып пайдаланып барды. Биринши пахта тазалаў заводы Шымбай қаласында ХХ әсирдиң басында пайда болды. 1912-жылы жүргизилген изертлеў жумысларының жуўмағы бойынша Шымбай қаласында 4, ал, 1925-жылы 6 пахта тазалаў заводы болған. Олардың ийе¬лери ретинде Мәтнияз бай, Афанас армян, Юсуп ҳәм Қудайназар қандилет, Мамыт сарраш, Ағабий ҳәм Қурамбай черкез, Палўан Нуров, Аманиязов, Турдыбаевлардың атлары белгили.
Қарақалпақстанда пахтадан тысқары әҳмийетли товарлы егин жоңышқа болды. Қарақалпақ жоңышқасының туқымы тек Россия¬да ғана емес, ал, халықаралық базарда да әҳмийетли орын тутты. Оны Латын Америкасы ҳәм Европа еллерине экспортқа шығарыў арқалы Қарақалпақстанды дүнья таныды десек алжаспаймыз. Жоңышқа туқымды баслы экспорт жасаўшылар Россия-Азия банки, “Ағайинли Крафтлар”, “Диршмит”, “Стукен” ҳәм басқа да фирмалар болды. 1913-жылы Хорезм оазисинде бирден-бир экс¬портқа өним шығарыўшы Шымбай жоңышқа туқым тазалаў заводы иске түсти. Газета бетлеринде жәрияланған мағлыўматларға қарағанда, Қарақалпақстан 1940-жыллары жоңышқа туқымы экспортынан дүньяда Америкадан кейинги екинши орынды ийелегенлиги мәлим болады.
Сол дәўирлерде Шымбайда 89 санаат мәкемеси, 51 май жуўаз ҳәм ун қараз, 36 бояўшы, 1 тери ийлеўши, 1 гүлал мәкемеси болған. Булардың көпшилиги байлардың қолында болып, қосымша адам көшинен пайдаланған. Сондай-ақ, айырым нанбайлар да байып, өзи саўда менен шуғылланып, нанбайханасын адамларға ижараға берип пайдаланған. Буннан тысқары, халықтың териге болған талабын жергиликли усталардан басқа Асқарбай, Толыбай бай ҳәм басқа да саўдагерлер қанаатландырып, Оренбургтан таяр өнимлерге алмастырып әкелип берип турған. Ҳәттеки, Шымбай саўдагерлериниң бириниң Москвада склады болған. Бизиң пикиримизше, бул Лепес бай болыўы мүмкин.
Қаланың және бир өзгешелиги, қала турғынлары ҳәм оның әтирапындағылар өнерментшилик ҳәм саўда менен биргеликте аўыл хожалығы менен де шуғылланған. Мәселен, 1915-1916-жылларға тийисли мағлыўматларға қарағанда, Шымбай қаласында 10 мың манаттан 20 мың манатқа шекем болған 22 саўдагер, 2 мыңнан 5 мың манатқа шекем пулы болған 90 саўдагер саўда жүргизди. Олар тек саўда менен шекленбестен, бирнеше жүзлеген гектар егислик жерлердиң, бирқанша жүзлеген бас жылқы, сы¬йыр, өгиз, қой-ешкилердиң ийеси болған.
Саўда менен шуғылланыўшы исбилерменлердиң қайыр-сақаўаты ҳаққында академик С.Камаловтың жазыўынша, 1911-1912-жыллары Қарақалпақстанда зүрәәт болмай қалып, 1911-жылдан 1912-жылға қараған қыста елде ашаршылық басланады. Халықтың көпшилиги көк егиске жете алмай аштан қырылыў жағдайына түседи. Патша ҳүкимети халыққа сатыў ушын Қарақалпақстанға 1912-жылдың басында ун, бийдай жибереди. Бирақ, оны сатып алыў ушын халықтың көпшилигинде мүмкиншилик болмайды. Сонлықтан, елдиң сол заманлардағы белгили Ибрайым Мәткаримов, Халмурат Хожамбергенов, Шынықул Халлеков, Убайдулла Камалов усаған адамларына қарызға берген. Егер де олар сол ашаршылық ўақытта халықты қарыздар қылса да, оларға усындай жәрдем көрсетпегенде, бәлким, көп адамлар аштан қырылып қалған болар еди. Соның ушын, ол байлардың бул ислеген ислерин халқына қайыр-сақаўатлы ғамқорлығы деп те баҳалаў керек. Бирақ, ҳәрқандай қы¬йыншылықларға қарамастан халқымыздың арасынан шыққан усындай қайыр-сақаўатлы, өзиниң исбилерменлиги менен тапқан байлықларынан халқының абадан турмысы ушын жумсап турған инсанлар ҳаққында жетерли үйренилмей киятыр. Сонлықтан да, усындай инсанлар ҳаққында ҳәртәреплеме илимий изертлеў жумысларын жүргизип, оның нәтийжелерин халқымыз арасына үгит-нәсият етип барсақ, келешек әўладты тәрбиялаў менен бирге халқымыз тарийхының жаңа бетлерин ашыўға үлес қосып барған боламыз.
Президентимиз И.Кәримов “Тәкирар және тәкирар айтыўды қәлер едим: киши бизнес ҳәм жеке исбилерменлик – жәмийетимизди, бүгинги ҳәм келешектеги раўажланыўымыз, пәраўан турмысымыздың беккем таянышы болыўы шәрт” деп көрсеткен еди.
Сонлықтан да, “Киши бизнес ҳәм исбилерменлик жылы”нда бул бағдарда ислениўи тийис болған илажлар менен бир қатарда оның тарийхына да нәзер таслаў, бүгинги жас әўладтың келешектеги тәрбиясына өзиниң унамлы тәсирлерин тийгизиўи сөзсиз.

А.ҚУДИЯРОВ,
ҚМУдың Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан тарийхы кафедрасы доценти.

М.РӘМЕТУЛЛАЕВ,
ҚМУдың гуманитар факультети студенти.
[b]

Тойхат орнына

Erkin — Tue, 10 Jan 2012 05:55:02 GMT

Өз заманын терең уғынған
Жазыўшы, кинодраматург Муратбай
Нызановтың 60 жыллығына тойхат орнына
Муратбай Нызанов қарақалпақ әдебияты босағасына 80-жыллары қәдем қойып, проза, поэзияда, миллий мәдениятымыз ҳәм журналистикада өp жолы, өз усылына ийе жазыўшы болып жетилисти.
М.Нызанов өз дөретиўшилигин сатира-юмор жанрынан баслады ҳәм үлкен табысқа еристи. Сатира жазыўшының «Усындай да болады», «Нышана», «Күлким келеди», «Сизге болмайды», «Адам күлдиргени ушын», «Жат журттағы жети күн», «Ишегим үзилди», «Адам жаманласаң зейниң ашылады», «Расын айтсаң урады, «Еки қанхор», «Ғәзийне», «Жақында қызық болады», «Еки үйректиң тоғыз бөтекеси» китапларында турмысымызда ушырасып туратуғын қпаслық, нәпсиқаўлық пенен парахорлық, зықналық, сықмарлық сыяқлы иллетлер өткир қәлемге алынып, олардан жуўмақ шығарыўға шағырады.
М.Нызановтың «Жат журттағы жети күн» (1992ж.) повестинде бүгинги дәўиримиз ушын ең әҳмийетли болған мәселелер` инсан ҳәм тәбият, ана жер, суў, инсанның ой-пикири менен оның мәңгилик улыўма инсаныйлық машқалалары қыялый-юмор усылында терең мазмунлы етип ашып бериледи.
М.Нызанов драматург сыпатында да бир қатар сахналық шығармалар дөретип, үлкен табысқа еристи. Оның «Еки дүньяның әўереси» шығармасы миллий театрымызда сахналастырылып, авторға даңқ, абырай әкелди. Бул комедия «Сийрек ушырасатуғын нус¬қа» атамасы менен 1994-жылы өзбек академиялық театрында да қойылып, тамашагөйлердиң кеўлинен шықты.
Комедияда сүўретленген ўақыялар елеге дейин машқала болып киятырған нәпсиқаўлық, ашкөзлик, дүньяпаразлық, парахорлық, жағымпазлық ҳәм инсапсызлық сыяқлы иллетлерге қарсы гүресиў керек деген идеяны алға қояды. М.Нызанов қайсы жанрда жазбасын, өз халқының әсирлер даўамында қәлиплескен үрп-әдетлерин, салт-дүстүрлерин терең сезиниўи, шығармаларының тилиниң байлығы менен айырылып турады.
М.Нызанов ғәрезсизлик жылларында баспадан 19 китап шығарды.
Олардың арасында «Ақшагүл» повести (2004) (өзбек оқыўшыларына жақсы таныс болған «Жәҳән әдебияты» журналында аўдарылып басылды), «Ақырет уйқысы» повести ҳәм «Душпан» романы айрықша әҳмийетке ийе.
«Ақшагүл» повестинде үй ийеси, алдында азаматының болыўына қарамастан шаңарақтың аўыр жүгин өз мойнына алған ҳаял образы сәўлелендириледи. Соңғы жыллары жеңил-желпи жол менен ақша таўып, исбилерменлик бәнесинде көплеген ҳаял-қызларымыз узақ-жақын шет еллерге кетип, табыс таўып, хожалық бағыў ни¬йетинде айлап-жыллап жүргени сыр емес.
Ақшагүлдиң олардан айырмасы, басқа журтларға кетпестен өз қаласында кеште аўқат, манты таярлайды, ерте азанда болса оларды табағына салып жолға шығады, мәкемелерди аралап жүрип сатады, песинде әбден шаршап, сүйретилип үйине қайтады. Үй алдында соқта ойнап отырған бийталап ерине сигарета алыўды умытқаны ушын оннан таяқ жейди. «Алдында азаматы саў-саламат болса аштан өлтирмейди,-дейди дана бабаларымыз. Егер маған бир нәрсе болып қалса, бул шаңарақтың отын сөндирмеймен, дейтуғын Нуржан емес»,-деп тоңқылдаўы менен жағасына түкирип-түп-түп, тилим-тасқа. Бир нәрсе таўып атырған болмаса да, ҳәўлиде жөтелип, үйден кирип шығып жүрсе болар,-деп шүкиршилик етеди. Ақшагүлди анасы сабыр-тақатлы, шүкиршилик пенен жасайтуғын, ҳақыйқый мусылман етип тәрбиялаған еди.
Автор өз шығармасында ҳәзирги айырым адамлардың үйлеринде балаларын бағып, ҳаяллары ҳәр қыйлы қалаларға ақша табыў ушын кетип атырғаны, усы себепли балаларының көрип атырған азап-ақыретлери, ерли-зайыплардың мәжбүрий ямаса жеңилтеклик ақыбетинде әдеп-икрамлылық жақтан бузылыўлары, қанша шаңарақлардың ўайран болғаны, ҳәтте ар-намыслы Ақшагүл сыяқлы ҳаяллардың өзин набыт еткенлигин қәлемге алады, турмыслық мәселени көтерип шығады.
Повестьте автор күнделикли турмысымызда орын алып атырған қәтеликлердиң ақыбети нелерге алып келетуғыны ҳаққында жүрек толқыўы және күйиниш пенен заманласларын ескертеди. Ол машақатлы, қыйырманда-шыйырман турмыс соқпақларындағы болып атырған ўақыяларды сүўретлеп, ҳәммемизге муқаддес болған шаңарақты беккемлеў, оның тынышлығын, татыўлығын көздиң қарашығындай сақлаўда сергек болыўға шақырады, жар салады.
Повестьте күтилмегенде қәтеликке жол қойып, күйеўине қыянет еткен Ақшагүл өз гүнасын кешире алмай жанына қаслық етеди. Бул арқалы жазыўшы турмыста ар-намыслы адамлардың аз емес екенин, олардың мақсети дүнья, мал-мүлк топлаў ушын емес, ал күн көрис, тиришилик ушын мийнет етип табыс излеў, оны да ҳадал жол менен табыўға умтылыў екенлигин, өзи аш болса да, ҳүжданын сатпайтуғын инсанлардың образын терең сәўлелендириўге умтылады.
Ҳәзирги күнде көркем әдебият өзиниң тийкарғы ўазыйпасы-китап оқыўшысының әдеп-икрамлылығына, эстетикалық сезимлерине тәсир ететуғын жуўапкерли ўазыйпаны атқармақта.
Заманымыздың талғамлы китап оқыўшысы әдебияттан тек турмыс шынлығын ғана емес, ал, көркемлик ҳақыйқатты да излейди. Атап айтқанда, усы нәрсе публицистика менен көркем әдебият арасындағы шегараны айырып, олардың ўазыйпасын ай¬қынластырады.
М.Нызановтың «Ақырет уйқысы» повести ҳақыйқый психологизмге қурылған шығарма. Қарақалпақ әдебиятында соңғы жыллары қаҳарманның тынышын алған, кеўил кеширмелерин сүўретлеў арқалы инсанның мәнәўиятына күшли тәсир, басым көрсететуғын бундай шығарма жазылмады. Алдын айтып өткенимиздей, шығарма турмыслық ўақыяға бай болса да, онда инсанның руўхый дүньясы, кеўил кеширмелери терең сәўлелендирилмесе, психологиясы ашып берилмесе китап оқыўшысының руўхый байлығына айлана алмайды. Себеби, инсанның ой-пикирин, ақыл-санасын илим, билим, педагогика менен байытыў, кеңейтиў мүмкин, бирақ қәлбин, кеўил дүньясын байытатуғын тек көркем өнер менен әдебият ғана. Сонлықтан да жазыўшы қаҳарманның психологиясын терең сәўлелендириў арқалы китап оқыўшысының жүрегине жол излейди.
Повесть кексе, әбден қартайған, халық тилинде алжыған деп айтылатуғын Базар кемпирдиң күнделикли өмирин сүўретлеўден басланады. Оның өмири ҳеш кимниң ҳәўесин оятпайды. Керисинше, ҳеш кимге керек болмаған физикалық денеге айланғаннан гөре инсанның бул дүньяда өз ўазыйпасын өтеп болғанын аңлап жетиў, тәсиниң имканы жоқлығына қыйналасаң... Бирақ мәселениң екинши тәрепи-оның ҳақыйқый инсанлығын көрсететуғын жағы-бул гуманизм. Егер Базар кемпир қусағанларға «Сен өмирдеги ўазыйпаңды атқарып болдың» деген мүнәсибет болса инсанның ҳайўаннан парқы бола ма? Мине усы инсаныйлық пазыйлетлер Генжегүл кемпирде жәмленген. Ана өз перзентине нәрестелик дәўирде қандай ғамқорлық ислеп, оны әлпешлеп тәрбиялайтуғын болса, Генжегүл кемпир қәйин¬бийкеси Базар кемпирге сондай ғамқорлық ислейди. Бунда туўысқанлық сезимине қарағанда гуманистлик сезимниң үстин екени көринеди.
Повесть бас қаҳарман Өтемураттың балалығынан есинде қалған ўақыялар дүркини менен басланып, оның кекселик дәўири менен байланысады. Өтемурат жаслардың қулағына жақпайтуғын пәндиў-нәсият айтып отыратуғын әпиўайы ғарры емес, алым, илим докторы. Ол өзиниң орнын, ҳүрметин билетуғын, көпти көрген адам. Солай болса да қам сүт емген бенде дә, ўақыт деп аталған сырлы әлемниң мазмун-мәнисин түсинип, гилтин таба алмайды.
Той-мерекелерде бәрҳама орны төрде, ҳүрмети бәлент, ҳәмме оннан пәтия алады. Бирақ үлкен жыйында жеке қалғандай болады, үйге қайтқысы келеди, себеби бурынғыдай қатарласлары жоқ.
Өтемурат ғаррының мий тамырлары жарылып, еки дүньяның ортасына түсип қалыўы менен повестьтиң тийкарғы ўақыялары басланады.
Ол өзин сондай жеңил сезип, аспанға ушып кетеди. Аспан кеңисликлеринде биринши болып әлле қашан дүньядан өткен Базар кемпирди, соңынан Емберген қотырды, ке¬йин... Бул дүньядан өткен басқа да адамларды көре баслайды. Олар менен ушырасады, сөйлеседи. Өтемурат о дүньяға аспан арқалы жол алады, және изине қайтады.
Ш.Айтматовтың «Дүнке» романында оның бас қаҳарманы Авдий сексеўилге асылып турғанда о дүньяға океан арқалы жол алған ҳәм бир неше мәртебе кейин қайтқан еди.
Демек, биз дөгерегимизде болып атырған ўақыялардың түп-мәнисин оның ишинде жүрип жетерли түсине алмаймыз. Оны алыстан, итимал жүдә узақтан, шексиз космоста турып бақлаўымыз арқалы түсинип, мәнисине жетермиз...
Повестьте арамыздағы тиришилик етип атырған адамлар образы жаратылып, бизиң әлемимизде болыўы мүмкин ўақыялар дизбеги тийкар етип алын¬ған. Автор көркем сүўретлеў усылларынан шеберлик пенен пайдалана отырып, турмыс шынлығын көркем шынлыққа айландырған. Шығармада бир топар образлар дөретилип, көркем пикирлеў концепциясы жүзеге келгени менен баҳалы.
Шығармада ким қандай гүна ислесе, ақыр ақыбетинде соған жараса жуўап береди, деген идея алға қойылады. Бул повестьтеги бир неше қаҳарманның жеке тәғдиринде көринеди. Өтемурат та жаслығында бир мәрте гүна ислеген. Әне, усы гүнасы ушын өзин-өзи кейип жасайды.
Шығармада Өтемураттың анасы Әнжим меҳрибан келин, садық яр, ийбели, жүрек жалынын, қәлиб нурларын перзентлерине бағышлаған муқаддес образ сыпатында уллы инсан-барлық аналарымызды еслетеди.
Адамгершилик пазыйлетлери күтә жоқары болған бул инсан турмыстың ҳәр қандай қыйыншылықлары алдында дизе бүккен емес. Бригадир зәҳәрин шашып, бақырып, сөгинип, зулымлық етсе де, оның бетине тикке қарамады ямаса изинен ғарғанып қалмады. «Не болса да қудаға салдым, жақсы болса да өзине, жаман болса да өзине» принципи менен жасады.
Рәмберген көсе жетим-жесирди аяқ асты етип, бассынып ҳәўлисиндеги тереклерин шаўып алып атырғанда, ҳәремлерин тартып алып ҳәм бәҳәрде суў бермей ашкөзлик еткенде де сабыр-тақатлылық пенен өзин тоқтатыўға күш таба билди. Себеби, улына зыяны тийип кетиўинен қорықты, өзи қапа болса баласы түскинликке түсетуғынын ойлап усылай иследи.
Әнжим кемпирдиң философиясы күнделикли турмысқа тийкарланған. Ол ушын шаңарақ муқаддес. Перзент¬лерин ҳадал жасап, турмыс кешириўге тәрбиялайды. Ол өзиниң жүрегиндеги адамгершилик, улыўма инсаныйлық сезимлерге, пазыйлетлерге садық. Оның ушын Ўатан өз ақылы ҳәм шаңарағы. Улының жақсы оқыса келешекте жаман адам болмайтуғынына исенеди.
Повесть инсанның мәнәўий-руўхый дүньясын байытыўға хызмет етеди, турмыстағы ҳәр бир қәдемин ойлап басыўына, бир-биреўге меҳир-мүриўбет көрсетип, қоллап-қуўатлап, жақсылық туқымын көбирек шашыўға шақырады.
Автордың «Душпан» романы онын дөретиўшилигиндеги ең ири полотнолық шығармалардың бири есапланады. «Душпан» сөзи ҳәр қандай адамның қулағына қәўетерли, қорқынышлы ҳәм жеркенишли еситиледи.
Романдағы ўақыялар Даўыткөл әтирапында болып, онда бажбан болып хызмет еткен Қудайназардың жас жигитлик дәўиринен оның өмириниң ақырына дейин машақатлы, шийеленискен гүреслерге толы ўақыялар сүўретленеди. Оның басынан өткен жағдайының отызыншы жыллардағы жетиспеўшилик пенен ашлық-әптадалыққа қарамастан таўығының соңғы мәйегин болса да тартып алатуғын салықлар, буннан кейин екинши жер жүзилик урыс ҳәм аўыллардағы аўыр турмыс тәризи ҳақыйқый шынлық пенен сәўлелендирилген.
Урыс ўақтында изли-излинен келген «қара қағаз»ларды ата-аналарына жеткериў, оларға хабарлаўдың аўыр жүгин де ақсақаллар бажбанға қоса тапсырады. Қудайназар район басшылары алдында сөзи өтетуғын, ҳүрметке ийе жасы үлкен еди.
Улы Рысназар саўашлардың биринде жарақатланып, окопта қалып қояды. Оны Маргарита исмли қыз топырақ астынан алып шығып, үйине алып келеди. Қыздың әкеси, анасы ҳәм Маргарита жарадар жигитти бир ҳәпте даўалап, өзине келтиреди, соңынан госпитальға алып барады.
Рысназар 1947 -жылға дейин армия¬да хызмет етеди, бир қатар батыс мәмлекетлерин душпаннан азат етиўге қатнасады. Урыстан қайтқаннан соң Маргаританы излестире баслайды. Ол, бул қыздың Россияда туўылып өскенин, ҳаслы немец миллетинен болғаны ушын партизан әкесин сат¬қын сыпатында атып таслағанын ҳәм анасы менен қызын Қазақстанға депортация еткенин анықлайды.
Муҳаббат ҳәр қандай узақ аралықты да жақын етеди. Ол Маргаританы излеп табады ҳәм оны елине келин етип алып келеди. Маргаритаға қазақлар Мәрьям деп ат қойып, ол мусылман динин қабыл еткен еди.
Бирақ, Рысназардың душпан миллетиндеги қызды келин етип алып келиўи менен Қудайназардың шаңарағында кескин бурылыс жүз береди. Маргаританы рус тили муғаллими етип жумысқа алған Жолдас, оның саўатлылығынан ҳәм өзинен, ҳәмелинен қорқып министрликке хат жазады және оның «душпан» екенлигин жеткереди, буның ақыбетинде Маргаританы жумыстан шығарыў ҳаққында буйрық алып келеди.
Қудайназар да, Рысназар менен Маргарита да бул қастан исленип атыр¬ған ҳәрекетлерге сабыр-тақатлық пенен шыдайды.
Оның ҳақ кеўиллик пенен аўыл балаларына ықлас қойып өтип атырған сабақлары, тәлим-тәрбиясы пушқа шығады. Ол «душпан» тамғасынан қутыла алмайды. Барған сайын үйинде душпанды сақлап атырған қәйин атасы Қудайназарды да той-мерекелерге шақырмайтуғын болып қалады. Қәйин атасының буның себебинен азап-ақырет шегип атырғанын көрген Маргарита елден кетиў шешимине келеди... Оны ери бир күн, бир түн излеп, таўып үйине алып келеди.
Келининен ҳеш қандай жаманлық көрмеген Қудайназар улының шаңарағын сақлап қалыў мақсетинде туўыл¬ған мәканнан шеттеги жерге барып, шатпа қурып, жалғыз шаңарақ болып жасай баслайды.
Оның қәдир-қымбаты аўыл адамларына ол кеткеннен кейин билинеди. Бирақ, ҳеш ким барып, оларды аўылға қайтарыўға жүреги даўа етпейди. Себеби, үйиндеги «душпан» олардың аяқ қолына көринбес кисен салып қойған еди.
Қудайназар елдиң ишинде бола турып, өз аўылын, туўған жерин сағынып жасайды. Шаңарақ ағзалары менен бирге болса да, өзин жеке-жалғыз сезеди. «Душпан» миллетинен болған келининиң улы Рысназарды әжел аўзынан алып қалғаны, ал жанында жасап атырған белсендилер болса бирге дуз-дәм татып, шай-суў ишип жүрип, ислеген душпанлықларын қыялынан бирме-бир өткереди.
Жазыўшы шығармада Қудайназардың усы «душпан»лары себепли китап оқыўшыларына ҳақыйқый душпанның ким екенлигин сезе билиў керек, деген идеяны алға қояды. Фашистлер урыс баслады деп, пүткил немец халқын, ҳәтте, сол мәмлекетке қатнасы жоқ немецлерди де душпан санаў әдалаттан емес. Керисинше, сениң жаныңда жүрип, жүрек баўырыңа кирип, мөминдей болып көринген ҳәрекетлери менен душпанлық етип атырған ишки душпан қурал-жарақ көтерип, бастырып келген жаўларға қарағанда бес бетер қорқынышлы, жаман екенлигин бай сюжетлер менен сүўретлейди.
Бул шығарманың дөретилиўи-ғәрезсизликтиң шарапаты, оның жемиси. Егер бурынғы тутым жүргизиў системасы сақланып турғанда бул ўақыяларды қәлемге алыў былай турсын, ҳәтте ойлап көриў де мүмкин емес еди. Ал ғәрезсизлигимизди қәстерлеў, оның ашық мүмкиншиликлерин, берген жемислерин, оның уллылығын көркем шығармаларда қаҳарманлардың кеўил кеширмелери арқалы көрсете билиўдиң өзи де үлкен шеберлик.
Романның жуўмағында Қудайназардың қайтыс болғанын еситкен аўылласлары бир күнниң өзинде оның шаңарағын ески мәканы, туўылып өскен жерине көширип алып келеди.
Сонда қәйин атасына қарақалпақша жоқлаў айтып, жылап атырған Маргаританы көрген аўыл адамлары оның ҳақыйқый инсаныйлық пазыйлетлери ҳәм жоқары адамгершилигин тән алып, өзлериниң ис-ҳәрекетлерине пушайман болды. Бирақ, ўақтында қәдирин билмегенликтен, енди кеш еди.
Тийкарында, Маргарита-Мәрьям-душпан емес еди...
Жуўмақлап айтқанда, ғәрезсизлик әдебияттың еркин, сиясий қысымлардан, тәсирлерден қутылыўы ушын үлкен имканиятлар ашып берди. Буннан нәтийжели пайдалаған М.Нызанов «Ақшагөл», «Ақырет уйқысы» ҳәм «Душпан» шығармаларында инсан психологиясын кең, ҳәр тәреплеме ҳәм терең үйрениўи, инсанды түсиниў, оның кеўил кеширмелерин сезе билиўде үлкен табысқа еристи. Ол дөреткен образлар китап оқыўшыларын бийпәр¬ўа қалдыра алмайды, олардың қуўаныш ҳәм тәшўиш, қыйыншылықларына шерик, дәртлес болыўға, олар¬ға ылайық болыўға умтылады.
Әдебияттың тийкарғы мақсети де инсан жүрегине жол табыў, оның руўхый дүньясын байытыў емес пе?
Жазыўшы М.Нызановтың бул жолдағы излениўлеринде табыслар тилеймиз!

Шарап
УСНАТДИНОВ,
Қарақалпақстан Республикасы Руўхыйлық үгит-нәсият орайының баслығы.

МЕҲИР-МҮРИЎБЕТ ҮЛГИСИ

Erkin — Wed, 04 Jan 2012 05:50:46 GMT

АПАТ АЙТЫП КЕЛМЕЙДИ ЕКЕН...
“Ағайинниң, достың, қоңсыңның ким екенлиги бир жақсы күниңде, бир жаман күниңде билинеди” деген ҳақыйқат гәп екен. Жақында пайтахтымыздың Гөне қала аймағында жасаўшы Мендиғалиевлер шаңарағына келген апатшылық олардың қоңсыларын тик аяққа турғызды.
Үлкен перзентлерин отаў тигип дөгерегине басқа шығарып, еки келинди қоса жумсап, етеги ақлықларға толған Қурбангүл апаның үлкен шаңарағы Шыпабағыш көшесиндеги қатықтай уйып отырған татыў шаңарақлардың бири еди. Шаңарағына ийелик етип қалған Омар да, оның келиншеги Замира да көшесинде абырайлы, үлкен-кишиниң сый-ҳүрметин жайына қоятуғын инсанлар.
“Апат айтып келмейди” деген дурыс екен, күпә-күндиз олардың үйине от тийип, шаңарағы ортасына түсти. Онлаған арнаўлы машиналарда келген өрт өшириўшилер от пенен қанша айқасқан менен илаж ете алмады. Бул үйден ҳеш нәрсени аман алып қалыўдың итималы болмады. Лаўлаған жалын еки қапталындағы үйлерге өткендеги аўҳал жүдә қорқынышлы еди...
Көше турғынларының аўызбиршилиги сонда билинди. Баладан шағаға дейин қолына илинген ыдыс пенен суў тасып, кими қапталдағы үйлердиң затларын көшеге ылақтырып, кими аяқтың астында қалған балаларын баўырлап, қолларынан келген жәрдемлерин аянған жоқ. Өрт өшириўшилерге қосыла, үйлерди жалмап баратырған жалын менен айқасты. Өрт аяп отырған жоқ, қапталдағы еки үйдиң де тең ярымын ала кетти.
Үлкен бир шаңарақ, өмиринше жыйналған дәске бир сааттың ишинде күлге айланды. Жаның аман болса, дүнья басқа жыйналады деймиз. Бирақ, қыраўлы күнлер, шымыры аяз басланып атырған ҳәзирги ўақытта үй толы жанның далада қалыўы аңсат болмады. Бас аман, шаңарағың пүтин ўақытта ҳеш нәрсениң қәдирин билмейсең. Айырым гезлерде дөгерегимиздегилерди бийпарқлықта, меҳир-мүриўбетиниң азайып баратырғанлығында, көмешине күл тартыўшылардың көбейип атырғанлығында айыплаймыз. Анығында жүдә олай емес екен, тек үстиндеги кийимлери менен ғана қалған Меңдиғалиевлер шаңарағына халықтың меҳир-мүриўбети көрсетилип атыр.
— Кеўил кең болса, шаңарақтың үстине шаңарақ та сыйып кете берер екен,-дейди усы көшениң турғыны Гүлчеҳра Орыналиева. — Қоңсымыз, онлаған жылдан берли төсекте жатырған Әбдиўалий аға менен оның зайыбы Қансулыў апалардың кисиге қол жаўғандай шамасы бар деп ойламайтуғын едик. Сол күни-ақ Қурбангүл апаны бала-шағалары менен үйине алдыртып, үлкен залын босатып берди. Мениң де күйеўим қайтыс болған еди. Қоңсыларымның ҳәзирги жағдайы көшелеслеримиздиң ҳешқайсысын бийпарқ қалдырып атырған жоқ. Бүлинип жасаймыз десе мен де бөлмелеримнен босатып қойғанлығымды айтып барып киятырман.
— “Қоңсың аман-сен аман” деген дурыс гәп екен,-дейди Қурбангүл апаларға хожалық буйымларын апарып, пәтиясын алып киятырған Арыўхан Турекеева. — Ҳеш бир қоңсы, ағайин-туўған өрттен жәбир көргенлерге жәрдемнен сыртта қалып атырған жоқ. Ким көрпе-төсек, ким қасық-табақ, шайнек-кесе алып келип атыр. Көшемиздиң жасы үлкени Баймухан ата менен Аллаярдың шаңарағы да жәбир көргенлерге бириншилерден болып жәрдем қолларын созды. Усыларды көрип, меҳир-муҳаббат деген усындай-ақ болар деймен.
Жәрдемниң үлкенин Қарақалпақстан Республикасы Айрықша жағдайлар басқармасы көрсетип атыр. Үй ийеси усы басқармада ислейди. Басқарма баслығы Қәллибек Жийемуратовтың басшылығында пүткил жәмәәти жәрдемге келди. Қоңсылар менен қосыла еки күнниң ишинде күлге айланған жайдың шығындыларының бәрин қаладан сыртқа тасыттырып, дийўалының гербишлерин бузып тақлап, имаратты қайта сала беретуғын етип кетти. Өрттен жәбир көргенлерге көрсетилип атырған бул жәрдемлер халқымыздағы аўызбиршиликтиң күшли екенин, қанында бар меҳир-мүриўбет жоғалмайтуғынын және бир мәрте көрсетти.
Ал, шаңарақ ийелери Омар, Оспан, Патима Мендиғалиевлердиң, әсиресе, Қурбангүл апаның жәрдем қолларын созып атырған халайыққа айтар алғыслары шексиз. “От -ораз”, ҳәммесиниң де орны толып, жараларды ўақыт емлеп жибереди. Бул турмыста сыналған ҳақыйқатлық.

П.ХОЖАМУРАТОВА.

ҚУРЫЛЫС

Erkin — Wed, 04 Jan 2012 05:46:12 GMT

ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯ ТИЙКАРЫНДА
Елимиз экономикасында қурылыс санааты ең перспективалы ҳәм жедел раўажланып атырған тармақлардың бири болып, оны еле де беккемлеп барыў мәмлекетимиз санаатын раўажландырыў стратегиясының әҳмийетли қурам бөлеги болып есапланады. Себеби, Елбасшымыздың тиккелей басшылығында ғәрезсизликтен кейинги жылларда қурылыс инфрадүзилмесин раўажландырыў, жаңа бөгили жойбарлар тийкарында турақ жайлар, билимлендириў, медицина мәкемелери ҳәм басқа да бир қатар социаллық объектлерди қурып иске түсириў жумысларына, буннан тысқары онда пайдаланылатуғын қурылыс материалларын ислеп шығаратуғын өндирислик кәрханалардың жумысларын жетилистириўге айрықша итибар қаратылып келинбекте. Усының менен биргеликте сырт еллер менен шериклик байланыслар тийкарында өндирислик кәрханалардың ислеп шығарып атырған өнимлериниң сапа дәрежесин, ишки ҳәм сыртқы базарларда бәсекиге шыдамлылығын арттырыў мақсетинде жаңа заманагөй технологиялардан кеңнен пайдаланыў ислерине де 6лкен дыққат берилмекте.
Ҳәзирги күнде бундай ис-илажлар нәтийжесинде республикамызда бүгинги дәўир талаплары дәрежесиндеги қурылыс материалларын ислеп шығаратуғын өндирислик кәрханалардың жумыслары бир қанша жетилистирилди. Усындай кәрханалар қатарында пайтахтымыздағы «ККРАСИ БЕТОН» жуўапкершилиги шекленген жәмийети тәрепинен де кең көлемдеги қурылыс материалларын ислеп шығарыў ислери жолға қойылмақта. Кәрханада усы жылдың май айында Ташкент қаласының «Sifat Kafolati Sertifikati» ЖШЖниң сертификатластырыў органы қәнигелери тәрепинен сертификатластырыў аудити өткерилип, кәрханада енгизилген сапаны басқарыў системасы халықаралық стандарт талапларына жуўап беретуғынлығы анықланып, арнаўлы халықаралық сертификатқа ийе болған еди.
Жақында кәрхана жәмәәти аймақлық инвестициялық бағдарлама тийкарында қурылыс ислери ушын зәрүр болған мате¬р¬иаллар ислеп шығаратуғын және бир өндирис тармағын иске түсирди. Яғный «Ҳамкорбанк»тың Қарақалпақстан Республикалық филиа¬лының 225 мың АҚШ долларлық кредити есабынан көшелердеги пиядалар ушын арналған жолларға төселетуғын бетон қапламалар (плиталар), ҳәр түрли формадағы заманагөй гербишлер ислеп шығарыў ислери жолға қойылды.
- Бул жаңа өндирис тармағының иске түсирилиўи менен республикамыздың барлық қала ҳәм районларында абаданластырыў ҳәм қурылыс жумысларында пайдаланылатуғын, жылына 2,5 мың метр/куб көлеминдеги бетон плиталар, бордюрлар, ҳәр түрли гербишлер улыўма 5 түрдеги жаңа өнимлер ислеп шығарыла басланды. Усының менен кәрханамызда қосымша және 25 адам турақлы жумыс орынлары менен тәмийинленди. Ал, жаңа технологияларымыз Қытай Халық Республикасынан алып келинип, октябрь айында иске т6сирилди, - дейди кәрхана баслығы Б.Панаев.
Ҳәзирги күнде кәрханада жумыслар қызғын алып барылмақта. Хызметкерлердиң нәтийжели жумыс алып барыўлары ушын бәрше қолайлы шараятлар жаратып берилген. Ал, жаңа технология тийкарында ислеп шығарылып атырған өнимлер ушын буйыртпалар саны болса күн сайын артып бармақта...

Қ.АЖИБАЕВ,

Мақала

Erkin — Wed, 04 Jan 2012 05:44:05 GMT

ӨЗБЕКСТАН ТЕМИРЖОЛЛАРЫ ҒӘРЕЗСИЗЛИК ЖЫЛЛАРЫНДА
ЯМАСА ОЛАРДЫҢ МАТЕРИАЛЛЫҚ-ТЕХНИКАЛЫҚ БАЗАСЫ БЕККЕМЛЕНИП БАРМАҚТА
Уллы Жипек жолы өткен мәмлекетимиз әййемги заманлардан берли Орайлық Азияда әҳмийетли геостратегиялық орын ийелеп келди ҳәм ҳәзир де солай. Әзелден саўда жоллары өткен ҳәм кесискен, түрли цивилизациялар ортасында өз-ара нәтийжели бирге ислесиў қәлиплескен. Шығыс ҳәм Батыста, Қубла ҳәм Арқаны магистрал жоллар арқалы тутастырған Өзбекстан бүгин де үлкен транспорт коммуникация ҳәм транзит потенциалына ийе. Өзбекстан ҳүкимети тәрепинен Өзбекстан темиржоллары тармағын модернизациялаў бойынша 2013-жылға дейинги дәўирди өз ишине алған модернизация бағдарламасы қабыл етилди. Бул поездлар паркин жаңалаў, жолларды қайта тиклеў, қәнигелескен санаат кәрханаларын реконструкциялаў, модернизациялаў сыяқлы ис-илажларынан ибарат.
Ғәрезсизликтиң шарапаты менен компания санаат кәрханаларында өндиристи, бар техникаларды модернизациялаў ҳәм усы арқалы олардан пайдаланыў мүддетин созыў сыяқлы кең көлемли ислер әмелге асырылды. 2002-жылы Әндижан механика заводында вагон-цистерналарды таярлаўға кирисилген болса, арадан бир жыл өтип, ғәрезсиз Мәмлекетлер Дослық аўқамында үшинши болып усындай вагонларды ислеп шығарыўға гүўалық алынды. Соңынан компания кәрханалары үсти жабық, ярым вагон ҳәм вагон-хоппер ҳәм түрли маркадағы цистерналарды ислеп шығарыў ушын халықаралық сертификатларға ийе болды.
Ғәрезсизлик жылларында "Ўзбекистон темирйўллари” мәмлекетлик акционерлик компаниясы санаат кәрханаларында 878 жүк вагоны исленди, 3620 жүк вагоны заманагөйлестирилди.
Ең әҳмийетлиси, Өзбекстан аўыр машина қурылыс санаатының және бир табысы "UZTE16M2” тепловозының ислеп шығарылыўы болып табылады. Қысқа мүддетте модернизациялаў шеңберинде 90 локомотив секциясы заманагөйлестирилип, ең қыйын рельфли ҳәм санааты тығыз жайласқан аймақларға жиберилди. Соны айрықша атап өтиў керек, 90 локомотив пүткиллей жаңа дизель ҳәм запаслар менен қайта үскенеленди. Олардың ҳәр бири 3 мың ат күшине ийе.
Усындай материаллық-техникалық базаны беккемлеў жумыслары "Ўзбекистон темирйўллари” мәмлекетлик акционерлик компаниясына қараслы Қоңырат локомотив депосында да әмелге асырылып атыр. Атап айтқанда, компания тәрепинен усы жыл 24-апрельде Россия Федерациясындағы АОА "Коломен” заводында ислеп шығылған ТЭП70БС-140 маркалы тепловоз алып келинди. Бул тепловоз ҳәзирги ўақытта "Мискин — Қоңырат — Каракалпакия” жөнелисиндеги жолаўшы поездларда ислеп атыр.
Сондай-ақ, Ташкент қаласындағы УП "Ўзтемирйўлмаштаъмир” заводы тәрепинен ислеп шығарылған
"UZTE16M2-025”, "UZTE26M2-026”, "UZTE16M2-028”, "UZTE16M2-030” "UZTE16M2-031” маркалы поездлары алып келинди. Олардың ҳәр бири 4412 ат күшине ийе. Бул тепловозлардың барлығы "Мискин — Нөкис — Қоңырат — Жаслық — Каракалпакия” жөнелислеринде жолаўшы поездлары менен ҳәрекет етип тур.
Қоңырат локомотив депосының материаллық-техникалық базасын беккемлеўдеги бул бағдардағы жумыслар алдағы ўақытлары да даўам етеди. Булардың барлығы ғәрезсизликтиң шарапатында әмелге асырылып атырғанын атап өтип, жолаўшылардың алғысына бөленбекте.

К.БЕГДУЛЛАЕВ.

КҮННИҢ ЖАҢАЛЫҒЫ

Erkin — Wed, 04 Jan 2012 05:30:49 GMT

ДЕНСАЎЛЫҚТЫ САҚЛАЎ ТАРАЎЫНА ЖАҢА ҮСКЕНЕЛЕР

Глобал ықлым өзгерисиниң әллеқашан-ақ дәўиримиздиң ең әҳмийетли машқаласына айланғаны сыр емес. Атап айтқанда, ҳәзирги ўақытта мәмлекетимизде ҳаўаның орташа температурасы жер жүзиндеги нормал температураға салыстырғанда 2 еседен зыятқа көтерилген. Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети жанындағы Гидрометеорология хызмети орайының болжаўларына қарағанда, 2050-жылға барып, орташа жыллық температура Цельсий шкаласы бойынша 2-2,5 градусқа артады. Бир сөз бенен айтқанда, мәмлекетимиз ықлымының өзине тәнлиги жоғалып, қолайсыз ҳаўа райы шараяты жийи бақланатуғын болады. Мәселен, ҳаўаның орташа температурасы 40 градустан жоқары болған күнлерди саны көбейип, Ташкент қаласының ықлымы елимиздиң ең қубласында жайласқан Сурхандәрья Ўәлаятының ықлымына уқсап ысып кетеди.
Жүрек-қан тамырлары, дем алыў ағзалары кеселликлери менен аўырыўшылық ҳәм өлимшилик, аллергиялық, руўхый, ҳәр қыйлы жуқпалы кеселликлер, диарея, зәҳәрлениў, травматизм, азық-аўқаттың, микронутриентлердиң жетиспеўшилиги сыяқлы машқалалардың ҳаўа райы м ықлымның унамсыз тәсиринен де келип шығатуғынлығы белгили.
Дүнья жүзи бойынша дизимге алынған ерте өлимшиликтиң дерлик 5 проценти ҳаўаның патасланыўына байланыслы. Бизиң аймағымызда тез-тез жүз берип туратуғын шаңлы үргинлер де денсаўлыққа кери тәсир етеди. Ири шаң бөлекшелери жоқарғы дем алыў ағзаларына түсип, аллергия, астма, эмфизема кеселликлерин күшейтеди, көзге зыян келтиреди. 10 микроннан киши бөлекшелер оннан да тереңирек, 2,5 микроннан киши бөлекшелер болса альвеолаларға, жүрек-қан тамыр системасына шекем зыян¬лап, аўыр кеселликлерге алып келиўи мүмкин. Шаң қурамына ҳәр қыйлы зыянлы химиялық затлар да киреди. Қурғақшылықта өсиўге ийкемлескен сора, жуўсан сыяқлы жабайы шөплердиң де шаңлары самал ҳәм үргинлер менен әтирапқа тарқап, түрли аллергиялық кеселликлердиң келип шығыўына себепши болмақта.
Усындай тәсирлерди кемейтиў мақсетинде Дүнья жүзилик денсаўлықты сақлаў шөлкеминиң (ВОЗ) Европадағы регионаллық бюросы менен Германия мәмлекетиниң қоршаған орталық ҳәм тәбиятты қорғаў федерал министрлиги Шығыс Европа ҳәм Орайлық Азияның 7 мәмлекетинде ықлым өзгерислеринен денсаўлықты қорғаў жойбарын иске асырыўды қоллап-қуўатлаў ҳаққында баслама көтерген еди. Жойбардың мақсети Албания, Македония, Россия Федерациясы, Қазақстан, Қырқызстан, Тәжикстан ҳәм Өзбекстанда ықлым өзгериси ақыбетлериниң денсаўлыққа унамсыз тәсириниң алдын алыўдан ибарат. Бул жойбар Дүнья жүзилик денсаўлықты сақлаў шөлкеми (ВОЗ), Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан Республикалары Денсаўлықты сақлаў министрликлери, Гидрометеорология хызмети орайы, Тәбиятты қорғаў бойынша мәмлекетлик комитет ҳәм елимиздеги басқа да шөлкемлердиң шериклигинде турмысқа енгизилмекте.
“Өзбекстанда ықлым өзгерислеринен денсаўлықты қорғаў” жойбары шеңберинде Ташкент ҳәм Нөкис қалаларына атмосферадағы шаңның майда бөлекшелерин изертлейтуғын, Орайлық Азияда бирден-бир болған PNS 15T-3.1/6.1 ҳәм PNS 16T-3.1/6.1 системалары орнатылған еди. Пийшемби күни Қарақалпақстан Республикасы Мәмлекетлик санитариялық-эпидемиологиялық бақлаў орайында усы системаларды таныстырыў мәресими болып өтти. Мәресимге Дүнья жүзилик денсаўлықты сақлаў шөлкеминиң Өзбекстандағы ўәкилханасының баслығы М.Тайад, Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси Баслығының орынбасары А.Хамраев, Өзгидромет бас директорының орынбасары Б.Қадыров, республика денсаўлықты сақлаў тараўының басшылары ҳәм қәнигелери қатнас¬ты. Өзбекстан гидрометеорологиялық илим-изертлеў институтының лаборатория баслығы Б.Нышанов мәресим қатнасыўшыларына орнатылған жаңа үскенелердиң атқаратуғын хызметлери бойынша толық мағлыўмат берди.
Буннан соң мәресим қатнасыўшылары О.Халмуратов атындағы республикалық көп тармақлы медицина орайында болып, жойбар шеңберинде орайдың диагностика бөлимине инам етилген спирометр аппаратын көзден өткерди. Бөлим баслығы Р.Шербекова өкпе, бронхит, дем алыў жолларының кеселликлерин анықлайтуғын бул аппарат бойынша түсиник берди.
Мәресим даўамында бирлеспениң мәжилислер залында жыйналыс өткерилип, онда Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси Баслығының орынбасары А.Хамраев, Дүнья жүзилик денсаўлықты сақлаў шөлкеминиң Өзбекстандағы үәкилханасының баслығы М.Тайад, Өзгидромет бас директорының орынбасары Б.Қадыровлар өткерилип атырған илаждың ўҳмийети жөнинде айтып өтти. Дүнья жүзилик денсаўлықты сақлаў шөлкеминиң миллий координаторы Н.Низамутдинова слайдлар жәрдеминде жойбар шеңберинде исленген ҳәм енди исленетуғын жумыслар бойынша түсиник берди.
Мәресим соңында Қарақалпақстан Республикасы ҳүкимети ҳәм Дүнья жүзилик денсаўлықты сақлаў шөлкеми арасындағы бир қатар келисимлерге қол қойылды.

С.ЖАНИЕВ,
арнаўлы хабаршымыз.
[b]

СУД ЗАЛЫНАН

Erkin — Wed, 04 Jan 2012 05:27:05 GMT

БАЛАДА НЕ ЖАЗЫҚ БАР?!

2010-жыл 14-декабрь. Қыстың бир күни болған соң күн булынғыр тартып, “Сүўенли” каналы бойындағы сийрек өскен қамыслар ызғырыє самалдан басларын шулғысар еди.
Тандыр басындағы қәйин ене ҳәм бийкеши менен үйреншикли урыс-қағыс жанына тийген Зарипа “қапа болсаң ағын суўды жағала, тасып кетсең әўлийени арала” деген ойда ашыўын басып, өзине келиў ушын үйине 300 метр қашықлықта аққан “Сүўенли” каналының бойына қарай нәйлаж адым атады.
Үйдегилер бир-бирлерин азап-ақыретлесе иштен ынжылып, қапа болатуғын бийкеши Жупаргүлдиң төрт жасар сезимтал баласы изинен кетеди. Кишесин бала кеўли менен жақсы көргенликтен “Кет, изиңе қайт” деп бақырса қулақ аспаған. Жағыста муңайып отырса қасына келген Русланнан анасы ҳәм кемпир апасына бола өш алмақ ушын аңсыз турғанда суўға күшлеп ийтерип жибереди. Кеминде 3 метрлик тикжарлықтан каналдағы орта ағыслы суўға шалқасына жығылған бала жанайбат пенен аяғының үстине минип, “Кише-ее!”леп ышқына бақырған созылыңқы, жиңишке даўысын ҳешким еситпеген...
Зарипа суўға жығылып, тыпырлап атырған балаға көзлерин айырмай қарап, денеси “өли ағыс”та ығып батқанына бирден шоршынады. Қалай болмасын баланы қутқарып қалыў ушын үстиндеги кийимлерин шешпестен дизесине шекем муздай суў кешип, шүмип кеткен тусты қармалақлағаны менен қолына ҳеш нәрсе илинбейди. Өзин услап-тута алмаған келиншек не ислеп, не қойғанын ақырына шекем ойлап көрместен жағыста бираз отырып, малпақ-салпақ суў кийимлери менен үйине барады.
Баласы изинен канал тәрепке жуўырғанынан хабардар бийкеши Русланды сораса “Ойнап жүрген шығар...” деп гүмилжи жуўап қайтарып, “Балаңның үйге келмей қалатуғын әдети бар ма?” деп әллекимдей үн қатыпты.
Зарипа кийимлерин жуўып-ша¬йып, баланы суўға ийтерип жибергенин ҳешким көзи менен көрип, қолы менен усламағанға, “жансыз денесин уйық басса ўақыт өтиўи менен ирип-ширип, балыққа жем боларын ойлап, тегинликте сыр шашқысы келмеди.
Қыстың шөмиш кеппес, бир тутам қысқа күни батыўға мейил бериўден Русланды жойтып, тумлы-тусқа излеў салғаны менен қус алып кеткендей ушты-күйди жоқ. Зарипа болса, өзине гүман туўдырмаў ушын көзабаға қайғырғандай шырай танытты. Ертеңине бийкеши менен палкерге барса “Өзлериңизге жақын ҳаялдың қолынан жазым болған, ылай суў менен тынық суўдың шабырыспасында жатыр” деп болжам айтқанына көпшилик исенер-исенбесин билмеген. Баланың жоқлаўын асырып, канал жағалап жүрсе көк реңдеги таза галошын ҳәр жерден, көк топпысы менен ойыншығы табылған соң органға хабарлап, сүўрети көбейтилип тарқатылады. Соннан баслап Зарипаның минез-қулқы өзгерип, өзин таңқалғандай услап-тутқан. Жынайы иске қатнасы бар гүмандар адам сыпатында иркилип, сораў соралғаны менен өзине жәм жуўыртпай, жалған көрсетпелер бериўден тайынбады.
Ақырғы жуўмақта “Төрт жасар балада ала алмай жүрген не қасты бар дейсең. Урысса анасы менен енеси арасында келиспеўшилик болған. Бәлким, бала басының аўған жағына шығынып кетти ме, каналға түссе өлиги табылар” дегендей түрли тоқтамға келип, ис басы туңғыйыққа тиреледи.
Арадан алты ай өтип, 2011-жыл 5-май күни саат 16:30 лар шамасында канал жағалаған суўшылар “Қосжап” көпириниң арқа тәрепи, үйине 1400 метрдей қашықлықтағы канал ишинен жас баланың аяғы шығып атырғанын участка инспекторына хабарлайды. Нешше айлап суўда жатырған баланың жансыз денеси ирип-ширип кеткенине қарамастан әке-шешеси танып алған...
***
Адам тәбияты жүдә қызық болғаны ушын тастан қатты, гүлден нәзик деп теңеў теңеймиз. Турмыста жеке-сийрек ушырасқан жаўызлықтың келип шығыў себеплери жүдә әпиўайы...
Судланыўшы Зарипа Артықова 2008-жылы “Қосжап” аўыл пуқаралар жыйыны аймағында жасаўшы Сайлаўбай исмли жигитке турмысқа шығып, бир балалы болған.
Ҳәркимниң өзине ылайық қуўаныш-тәшўишлери бар. Келин болып түскен жери қәйин атасы, енеси, өз күйеўи менен баласы, қәйниси менен бийкешиниң еки баласы ҳәм күйеўи, қулласы, үш шаңарақ ағзалары бир дастурханнан нан жеп, бир қазаннан ас ишкен үлкен үй еди. Ошақ басында шайнек қағыспай турмайды. Қәйин енеси Рысбийке ҳәм бийкеши Жупаргүл менен тил табыса алмай оты өре жанбаған. 14-декабрь күни енеси қызы Жупаргүлдиң баласы Русланға аўылдағы дүканнан күк реңли галош сатып әкелсе ки¬йиўге жарамсыз, ултаны тесик шығады. Зарипа ойын-шыны аралас “Ақлығыңыз әбдисаттарға да аяқ кийим қосып алсаңыз болады-ғо!” деп өкпесин билдирген. Әттең, сонша ул-қызды туўып камалға келтирген ана, қәйин енеси “Ақшам азлаў еди, ендиги сапары сатып әперемен” дегендей жақсы сөзин айтыўдың орнына “Сен жинлиниң баласына аяқ кийим неге керек?” деп сөз басласа қызы Жупаргүл хошлап, тырнап сөйлеўден басқаны билмейди.
Дүканнан ултаны тесик галошты алмастырып айтыў ушын кеткен енесиниң изинен барып, дүканшыдан галошты нақ пулға ямаса қарызға алды ма деп сорастырады. “Кийимниң жақсысын балаға кийгизип қуўант” дегендей, кемпир апасының алмастырып әкелген галошы аяғына үлкенлигине қарамастан кийип алған Русланның ўақты болса хош еди.
Енеси менен бийкешиниң зәҳәрли сөзлерин ишине жутып елес¬тирмеўге тырысқан Зарипа қамыр ийлеп, тандырға от жағып, араларында ҳеш нәрсе болмағандай бирге нан жабады. Сәл нәрсениң үстинде және енеси ҳәм бийкеши менен илинисип қалғандағы еситкен намысына тийетуғын жаман сөзлер кеўлин қабартты. Шарасыз қалған Зарипа иштеги дебдиўин шығармақ ушын канал бо¬йына барғандағы болып жүрген саўда ғой...
***
Каналдан өли дене табылғаннан кейин даўам еткен тергеўде бийгүна нәрестениң ҳақ қаны тутып, “Кишелеп” бақырған даўысы қулағында жаңлап, қолларын суўда сермелеклеп атырғанлары көз алдынан кетпеген келиншек ҳүждан азабына шыдамай, ислеген қылмысын мойнына толық алады.
Суд мәжилисинде Русланның өлими дем алыў жолларының суйықлыққа (суў) толғаны ақыбетинен болып, денесинде басқа жарақат излери анықланбағаны. Айыпланыўшы Зарипа Артықованың руўхый кеселликлерге шалынбай, мәжбүрий даўаланыўға мүтәж емеслиги, ис-ҳәрекетлерине толық жуўап бере алары, жынаятты ислеген ўақытта күшли физиологиялық өзгерислерге ушырамаған ҳалатларын психотерапиялық экс¬пертиза көрсетип берген.
Суд мәжилисинде судланыўшы менен қалыс гүўалар, мәмлекетлик айыплаўшы ҳәм айыпкердиң қорғаўшысы, ис бойынша жаңадан топланған дәлиллер салыстырмалы үйренип шығылып, З.Артықова Өзбекстан Республикасы Жынаят Кодексиндеги тийисли бәнтлер менен узақ жылларға бас бостанлығынан айырыўға ҳүким етилип, суд залынан қамаққа алынды.
Жынаятшы жазасыз қалмасы анық. “Шығасыға ийеси себепши” дегендей, ийни келгенде тәреплерге айтажақ сөзлеримиз баршылық. “Қоңсым аман, мен аман” деген жақсы нийетте бир аўылда жасағанлар ошақ басында берекет қашқан бундай шаңарақларды өз қәўендерлигине алған қоңсы-қобалар менен аўыл-елдеги жасы үлкенлер қайда қарады, деген орынлы сораў туўылады.
ӨЗ гезегинде ақыл пуқаралар жыйыны ақсақалы ҳәм мәсләҳәтшилери оларды өз ҳалына таслап, немқурайдылыққа берилгени себепли жәрдем қолларын созбаған. Кең жәмийетшилигимиздиң ҳуқықый саўатлылығы менен мәдениятын арттырып, өзлери ҳәм жақын дөгеректеги адамларды жақыннан танып-билсе, бир-бирлерине ес, арқа сүйеп жасаса ғана бундай аўыр жынаятлар жүз бермес еди...
М.ТИЛЕЎМУРАТОВ,
Қанлыкөл районы прокуроры, әдиллик киши кеңесшиси.
[/b]Н.МӘМБЕДУЛЛАЕВ,
Қарақалпақстан Республикасы Прокуратурасы жынаятларды тергеў бөлиминиң айрықша ислер бойынша аға тергеўшиси, II дәрежели юрист.
[b][b]